8. Sınıf Türkçe: Cümlede Anlam İlişkileri

ANLATIMINA GÖRE CÜMLELER

💎Anlatım bakımından cümleler öznel, nesnel, dolaylı, dolaysız, kinayeli, aşamalı durum bildiren cümleler ile tanım, içerik ve üslup cümleleri olmak üzere dokuz başlıkta incelenir:

1. Öznel Anlatımlı Cümleler

💎Söyleyenin kendi düşüncesini, duygusunu veya beğenisini içeren; doğruluğu ya da yanlışlığı kişiden kişiye göre değişen cümlelerdir.

🔆Roman en güzel yazı türüdür.

💎Söyleyenin duygu veya düşüncesini içermeyen; doğruluğu ya da yanlışlığı kişiden kişiye göre değişiklik göstermeyen, herkesçe kabul görmüş, kanıtlanabilir yargıları içeren cümlelerdir.

🔆Ozon tabakasındaki delik her yıl büyüyor.

3. Tanım Cümleleri

💎Varlıkların ne olduklarını tam olarak belirtmek için kurulur. Tanım cümleleri “Bu nedir?”, “Bu kimdir?” sorularına cevap verir.

🔆Lirik şiir, duyguların çok etkili ve coşkulu bir biçimde dile getirildiği şiir türüdür.

    Ünlü kişilerin kendi yaşamlarını anlattıkları yazılara otobiyografi denir.

💎Yazarın, yapıtında ele aldığı konuya değinilen cümlelerdir.

🔆Sanatçı, eserinde bir çobanın köydeki yaşamını anlatıyor.

    Şiirlerinde ayrılık acısını işlemiş.

5. Üslup (Biçem) Cümleleri

💎Üslup bir duygunun, düşüncenin kişisel anlatım biçimidir. Sanatçının dili kullanma biçimi, anlatım şekli üslupla ilgilidir. Cümlelerin uzunluğu, kısalığı, sözcük seçimi, sanatlı ya da yalın oluş, sanatçının üslubunu ortaya koyar.

💎Herhangi bir metne yönelttiğimiz “Nasıl anlatılmış?” sorusu, üslupla ilgili ifadeleri bulmamıza yardımcı olur.

🔆Sanatçı, eserinde gerçekleri kısa, yalın cümlelerle dile getirmiş.

6. Doğrudan (Dolaysız) Anlatımlı Cümleler

💎Başkasına ait bir sözün hiç değiştirilmeden aktarılmasına doğrudan anlatım denir. Olduğu gibi aktarılan söz genellikle tırnak işareti içerisinde yazılır. Tırnak işaretinin dışında virgül kullanılarak da aktarılabilir.

7. Dolaylı Anlatımlı Cümleler

💎Başkasından alınan sözün, cümledeki yargıyı değiştirmeden, kendi sözcüklerimizle aktarılmasına dolaylı anlatım denir. Dolaylı anlatımlı cümleler “söyledi, belirtti, açıkladı” gibi eylemlerle biter ya da yüklemleri öğrenilen geçmiş zamanla çekimlenir.

8. Kinayeli Anlatım İçeren Cümleler

💎Cümlede ifade edilen düşüncenin, genellikle alaycı biçimde, tersini kasteden anlatım biçimidir.

9. Aşamalı Durum Bildiren Cümleler

💎Bir olayın veya durumun giderek değiştiğini bildiren cümlelerdir. Eylem aniden değil, süreç içinde gerçekleşir.

CÜMLE YORUMLAMA

🔷Cümle yorumu; cümlenin konusu, ana fikri, cümleden çıkarılabilecek / çıkarılamayacak yargı, cümle tamamlama ve oluşturma ile düşüncenin yönünü değiştiren sözcükler olmak üzere yedi başlıkta incelenir:

1. Cümlenin Konusu

🔷Cümlede üzeride durulan kavramlar cümlenin konusunu verir. Sorularda bir cümle verilir ve bu cümlede neyin anlatıldığı, yani cümlenin konusu sorulur.

🔷Yapılması gereken, verilen cümleyi yorumlayarak anlatılanı bir iki söz ile ifade etmektir. Bunun için cümleyeBu cümle neyi anlatıyor? sorusu sorulur ve sorunun cevabı aranır. Alınan cevap cümlenin konusu olacaktır.

2. Cümlenin Ana Fikri (Ana Düşüncesi)

🔷Bir cümlede asıl anlatılmak istenen fikir veya cümlede verilmek istenen mesaja ana fikir denmektedir.

3. Cümleden Çıkarılabilecek Yargı

🔷Bir cümle verilir ve bu cümlede anlatılmak istenenin veya cümleden çıkarılabilecek yargının ne olduğu sorulur.

🔷Bu tip soruların çözümünde yapılması gereken, verilen cümleyi yorumlayarak cümlenin söyleniş sebebinin bulunmasıdır. Çünkü hiçbir cümle boş yere söylenmez, her cümlenin bir söyleniş amacı vardır. İşte bu tip sorularda bize düşen onu bulmaktır. Biz buna cümlenin ana düşüncesi de diyebiliriz.

🔷Bu cümlede yazar bize ne demek istedi?” sorusuyla anlatılmak isteneni bulabiliriz.

4. Cümleden Çıkarılamayacak Yargı

🔷Bir cümle verilir ve bu cümleden çıkarılamayan ya da cümlenin anlamıyla çelişen yargıları bulmamız istenir.

🔷Yapılacak iş verilen cümleyi yorumlayarak cümleden çıkarılabilecek yargıları bulmaktır. Sorular dört seçenekten oluştuğuna göre, seçeneklerin üçündeki yargılar, verilen cümleden çıkarılabilecek niteliktedir. Dolayısıyla cümleden çıkarılabilecek yargılar belirlenince, cümleden çıkarılamayacak yargı kendiliğinden ortaya çıkacaktır. Bu süreçte cümle çok iyi okunmalı, hangi ifadeden nasıl bir sonuç çıkarılabileceği iyi tespit edilmelidir.

5. Cümle Tamamlama

🔷Verilen cümlelerde veya karşılıklı konuşma metinlerinde boş bırakılan yerlerin anlam bütünlüğünü ve uyumunu sağlayacak şekilde doldurulmasıdır.

🔷Yapılacak iş, cümlenin gelişinden çıkarılan anlam doğrultusunda boşlukları doldurmaktır. Bu yapılırken dil bilgisi kuralları göz önünde bulundurulmalıdır. Yani eklenecek sözcüklerin hem anlamca hem de yapıca cümleye uygunluk taşıması gerekir.

🔷Tamamlanacak ve tamamlayacak cümleler ya da sözler arasında;

🔹 Anlamsal ilişki doğru kurulmalıdır.
🔹 Zaman ve kişi yönünden uyum olmalıdır.
🔹 Cümleleri anlamca bağlamak için uygun bağlaçlar kullanılmalıdır.

  🔷 Böyle sorular seçeneklerden gidilerek de çözülebilir.

6. Cümle Oluşturma (Kelimeleri Doğru Sıralama)

🔷Sözcük ya da sözcük gruplarına ayrılmış olarak verilen cümlelerin genellikle anlamlı ve kurallı bir cümle haline getirilmesi istenir.

🔷Yapılacak iş, öncelikle yüklemi belirlemek ve eğer kurallı bir cümle isteniyorsa yüklemi sona yerleştirmek, daha sonra varsa edat gruplarını, bağlaçları ve tamlamaları bulmaktır.

 🔷  Bu konuyla ilgili sorular seçeneklerden gidilerek de çözülebilir.

7. Düşüncenin Yönünü (Akışını) Değiştiren Sözcükler

🔷Cümle içindeki kelimeler anlamca birbirini tamamlar. Fakat bir konudan başka bir konuya geçilirken “fakat, ama, lakin, ancak, oysa, ne var ki, yalnız, halbuki” gibi anlamın akışını değiştiren sözcükler kullanılabilir. Bu tür sözcükler cümlede anlamın akışını değiştiren sözcüklerdir.

ANLAMLARINA GÖRE CÜMLELER

1. Öneri (Teklif) Cümleleri

✴Bir sorunu çözmek veya daha iyiye ulaşmak için görüş ve düşüncelerin öne sürüldüğü cümlelerdir.

2. Varsayım Cümleleri

✴Gerçekleşmemiş bir olayın gerçekleşmiş gibi ya da gerçekleşmiş bir olayın hiç gerçekleşmemiş gibi kabul edildiği cümlelerdir. Varsayım anlamı taşıyan yargılarda genellikle “tutalım ki, diyelim ki, farz edelim, düşün ki” gibi ifadelere yer verilir.

3. Eleştiri Cümleleri

✴Bir yapıtın, bir insanın veya bir durumun doğru ya da yanlış yönlerini belirten cümlelerdir. Eleştiri, olumlu eleştiri ve olumsuz eleştiri olmak üzere ikiye ayrılır.

4. Öz Eleştiri Cümleleri

✴Bir kişinin kendi davranışları üzerinde yürüttüğü yargıları içeren cümlelerdir.

🖍Zamanı iyi kullanmadığım için sınavda başarısız oldum.

    On dört yaşına geldim ama hâlâ güzel yazmayı öğrenemedim.

5. Davranış Cümleleri

✴Birine veya bir şeye karşı sergilenen hâl, hareket, muamele, tavır ve tutumları anlatan cümlelerdir.

6. Ön Yargı (Peşin Hüküm) Cümleleri

✴Bir kişi veya bir durumla ilgili belirli şart, olay ve görüntülere dayanarak önceden edinilmiş olumlu veya olumsuz yargıları belirten cümlelerdir.

7. Uyarı Cümleleri

✴Kişi ya da kişileri yanlış davranışlardan uzak tutmak için bir konu, sorun ya da olumsuz bir durum ile ilgili ikaz ve hatırlatmaları içeren cümlelerdir.

8. Görüş Cümleleri

✴Bir olay, varlık veya düşünce üzerinde varılan yargıyı belirten cümlelerdir.

9. Yakınma (Şikayet) Cümleleri

✴Bir durumdan duyulan rahatsızlığı ifade eden cümlelerdir

10. Hayıflanma Cümleleri

✴Bir kişinin herhangi bir olaydan veya yapmadığı bir işten dolayı duyduğu üzüntüyü anlatan cümlelerdir.

11. Pişmanlık Cümleleri

✴Yapılan bir hata veya yanlış sonucunda duyulan üzüntüyü belirten cümlelerdir.

✴ Hayıflanma cümleleri ile pişmanlık cümleleri arasındaki fark şudur: Hayıflanma cümlelerinde yapılmayan bir işten dolayı duyulan üzüntü anlatılır, pişmanlık cümlelerinde ise yapılan bir işten dolayı duyulan üzüntü söz konusudur.

 

12. Sitem Cümleleri

✴Bir kimsenin yaptığı bir hareketten dolayı duyulan üzüntünün, kırgınlığın dile getirildiği cümlelerdir.

 

✴ Sitem cümleleri ile yakınma cümleleri arasındaki fark şudur: Sitem cümlelerinde bir durumdan veya bir kişiden duyulan rahatsızlık kişinin kendisine söylenir, yakınma cümlelerinde ise bir durumdan veya bir kişiden duyulan rahatsızlık başkalarına anlatılır.

 

13. Küçümseme Cümleleri

✴Bir kişiye veya bir olaya değer vermeme, onu küçük görme, önemsememe, hafife alma anlamı taşıyan cümlelerdir.

14. Azımsama Cümleleri

✴Bir şeyin miktarca az olduğunu, yetersiz görüldüğünü ifade eden cümlelerdir.

15. Şaşırma Cümleleri

✴Beklenmeyen bir durum karşısında ne yapacağını, nasıl davranacağını bilememe, hayrete düşme anlamı taşıyan cümlelerdir.

16. Beklenti Cümleleri

✴Gerçekleşmesi beklenen davranış ve işleri bildiren cümlelerdir. Beklentiler bazen gerçekleşir bazen gerçekleşmez.

17. Özlem (Hasret) Cümleleri

✴Geçmişte yaşanan günlerin tekrar yaşanma isteğini ya da bir yeri veya kişiyi görme isteğini dile getiren cümlelerdir.

18. Tasarı Cümleleri

✴Gelecekte yapılması planlanan işlerin belirtildiği cümlelerdir.

19. Tahmin Cümleleri

✴Akla, sezgilere, gözlemlere veya birtakım verilere dayanarak, olacak bir şeyi önceden kestirebilme sonucunda ortaya çıkan cümlelerdir.

20. Olasılık (İhtimal) Cümleleri

✴Gerçekleşmesi kesin olmayan bir olayın veya bir durumun ortaya çıkmasının beklenilmesi, umut edilmesi ile ilgili cümlelerdir.

✴ Olasılık cümleleri ile tahmin cümleleri arasındaki fark şudur: Olasılık anlamlı cümlelerde “ikilem” söz konusudur. Yani bahsedilen şey için “Öyle de olabilir, böyle de olabilir.” anlamı hakimdir. Tahmin anlamlı cümlelerde bu “ikilemi” görmeyiz. Tahmin anlamlı cümlelerde tecrübelerden hareketle “emin oluş” havası vardır. Olasılık anlamlı cümlelere göre, tahmin anlamlı cümlelerde “kesinlik anlamı” daha yoğundur.

 

21. Beğeni Cümleleri

✴Bir varlığa veya bir olayın sonucuna yönelik beğenme, takdir etme, övme veya onaylama işini bildiren cümlelerdir.

🖍Her türlü rezaletin yaşandığı bu çevrede dürüst ve tertemiz bir insan olarak yetişti.

     Araba dediğin böyle rahat ve geniş olmalı.

22. Onay (Bir Düşünceye Katılma) Cümleleri

✴Yapılan bir işin ya da davranışın yerinde ve doğru olduğunun kabul edildiği cümlelerdir.

23. Abartma Cümleleri

✴Bir şeyi olduğundan çok veya az göstererek anlatan cümlelerdir.

24. Endişe (Kaygı) Cümleleri

✴Olumsuz bir durumun gerçekleşme olasılığından dolayı duyulan kaygıyı anlatan cümlelerdir.

🖍 Acaba yolda başlarına bir şey mi geldi?

25. Kesinlik Bildiren Cümleler

✴Şüphe ve olasılık barındırmayan, anlamında kesinlik olan cümlelerdir. Genelde nesnel anlatımlı cümlelerdir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir